De bibliotheek van de toekomst: landmark of leesplek?

Quo vadis met de bibliotheek van de 21e eeuw? De vraag blijft maar commotie en hoogoplopend debat veroorzaken nu veel bibliotheken in binnen- en buitenland kampen met teruglopende bezoekers- en uitleenaantallen. Overheden hanteren vervolgens de kaasschaaf of de botte bijl om de budgetten een knauw te geven. Bibliotheken moeten koortsachtig op zoek naar nieuwe inkomstenbronnen en lokvogels. Daarbij maken ze soms de vreemdste bokkensprongen.

Zo is in Nederland als gevolg van de besparingsdrift her en der de Rabobieb ontstaan, een soort kruisbestuiving tussen een bankloket en de openbare bibliotheek, die zo hun nogal uiteenlopende functies op elkaar pogen af te stemmen. NRC deed onlangs kond van experimenten in de gemeenten Willemstad en Fijnaart, waar bibliotheek en Rabobank samenwerkten. ‘Veel klantvriendelijker', bepleit Frédérique Assink-Aben, directeur van de bibliotheken in drie West-Brabantse gemeentes. ‘In de opstelling naar de klant kunnen we als bibliotheek nog best wat leren van de bank, zoals het meer aandacht hebben voor wat de klant wil.' Het lijkt wel de ultieme synergie tussen kapitaal en cultuur. Moeten we binnenkort boeken uitlenen met onze bankkaart in plaats van met een lezerspasje?

Tegelijk is de zucht naar bibliotheken die een architecturale landmark in de openbare ruimte willen zijn nooit groter geweest dan nu én blijken hiervoor toch nog florissante budgetten voorradig (zie foto: de bibliotheek van Seattle). Op talloze plaatsen in Europa worden toparchitecten onder de arm genomen om genereuze en attractieve gebouwen op te richten, vaak met verbluffende resultaten. Nooit is er ook meer geredekaveld over de nieuwe functies van de openbare bibliotheek in een gedigitaliseerde context. Lijnen leggen naar nieuwe media geldt als een conditio sine qua non. ‘Bibliotheken waren traditioneel referentieplekken met een zekere autoriteit', schreef Jan Braeckman, directeur van Bibnet, onlangs in een essay in Ons Erfdeel. ‘De selectie van de bibliotheek is betrouwbaar en gebeurt volgens kwaliteitsnormen. Nu oriënteren mensen zich steeds meer via digitale kanalen. Ze richten hun aandacht op zaken op basis van diensten en conversaties die ze voeren in sociale media, zoals Facebook en Twitter.' Bibliotheken lijken boeken dus meer en meer het dak boven het hoofd te moeten of willen ontzeggen. Overheden pogen deze cenakels van papieren erfgoed vooral met veel vuur het digitale tijdperk binnen te hijsen.

De verwachtingen voor de bibliotheek van de toekomst liggen dan ook, soms irrealistisch, hoog. De krampachtige queeste naar een nieuw doelpubliek is daar een symptoom van. We schreven het al eerder in deze rubriek: van de moderne bibliotheek wordt inderdaad verwacht dat ze heel wat meer doet dan boeken verzamelen, bewaren en uitlenen, wat onvermijdelijk zijn weerslag heeft op de architectuur ervan. Waar bibliotheken vroeger donkere, labyrintische krochten vol verrassingen waren, moeten ze nu het liefst ogen als futuristische winkelcentra of zelfs als luchthavengebouwen met een uitgesproken agora: open, licht, toegankelijk, gestroomlijnd en groots. Het magische woord hierbij is: ontmoeting en participatie. Al scheelt het niet veel of sommige bibliotheken worden regelrechte hangplekken, waar - als het al meezit - ook nog wat geestelijke verstrooiing te rapen valt. Tal van studenten komen er niet langer om in alle rust aan een paper of eindverhandeling te werken (of een boek te lezen of te ontlenen), maar gaan er collectief blokken om er zo dicht mogelijk in het gezelschap van hun collega's te vertoeven, bekneld als ze zijn door het ‘eenzame' studeren op hun eigen kamer. De afleidingsmomenten zijn groot, internet lonkt voortdurend op de laptop. Stilte wordt ook daar een schaars goed.
Het spanningsveld tussen de persoonlijke, intieme actie van het lezen van een boek en de bibliotheek als drukke, rusteloze ‘ontmoetingsplek' die met steeds meer functies wordt opgezadeld, lijkt moeilijk oplosbaar. De ‘verpleining' van de bibliotheek valt niet meer terug te dringen.

 

Ontmoeting als marsorder
Het ligt voor de hand deze bespiegelingen te koppelen aan de praktijk, en meer bepaald aan de tribulaties rond de bouw van de nieuwe stadsbibliotheek in Gent. Dat Waalse Krook-project (www.dewaalsekrook.be) werd al in de aanvangsfase door de opdrachtgevers (de stad Gent, de universiteit, het Interdisciplinair Instituut voor Breedbandtechnologie en de provincie Oost-Vlaanderen, met deelname van de Vlaamse Gemeenschap) een ‘bibliotheek van de 21e eeuw' of een ‘bibliotheek van de toekomst' genoemd. Het lang aanslepende dossier, dat ook een complete revisie en herschikking van de buurt rond het voormalige, zieltogende Gentse Wintercircus impliceert, heeft al veel inkt doen vloeien in de stad van Leie en Schelde. De ambities waren dan ook ongemeen steil en iedereen herinnert zich het gekapseisde plan van Gerard Mortier voor een Cultuurforum (dat toen evenwel nog geen bibliotheek omvatte).


In 2009 viel uit de mond van menig politicus en bewindvoerder te noteren dat de gewenste bibliotheek van internationaal niveau moest zijn en zelfs die van Amsterdam en Seattle naar de kroon zou moeten steken. De toenmalige Vlaamse minister van Cultuur Bert Anciaux (sp.a) sprak bevlogen: ‘Dit wordt iets waar mensen van ver buiten Gent naar zullen komen kijken. Een gebouw van absoluut topniveau.' De Gentse cultuurschepen Lieven Decaluwe vulde aan: ‘Aanvankelijk hadden we een budget van 2.000 euro per vierkante meter, we trekken dat nu op naar 3.000. Dat is vergelijkbaar met de investering die ze in Seattle hebben gedaan voor hun indrukwekkende bibliotheek. Voor 2.000 euro per vierkante meter kan je een bibliotheek bouwen zoals die van Amsterdam. Ook degelijk, maar we wilden nog een ietsje meer... Qua architectuur, maar ook qua bibliotheek. We willen er alle modernste multimediatoepassingen aanbieden.' Er werd niet omheen gedraaid: de inspiratie voor het concept van de ‘bibliotheek van de 21e eeuw' putte men uit de bibliotheek in het Amerikaanse Seattle (gebouwd door Rem Koolhaas), La Grande Bibliothèque in het Canadese Montréal en het Deense Mediaspace Aarhus.
Frank Beke, ex-burgemeester van Gent en voorzitter van de vzw De Waalse Krook was misschien als enige iets bedaarder in dit verbale opbod. Hoewel: ‘Of het de allermooiste bibliotheek van Europa zal zijn, durf ik niet te zeggen. Maar Europese top wordt het zeker.'

 

=====> Lees het integrale stuk op dwb.

 

Verschenen in DW B 2010 4: Shakespeare in Amerika

Tags: Feuilles volantes, Bibliotheken
Geplaatst door Dirk Leyman/Hans Cottyn op 13-10-2010
Verwante berichten
Feuilles volantes
Reacties
Er werden nog geen reacties geplaatst.
Geef uw mening